Zgoda Pacjenta jako główna podstawa działania Lekarza

26 września 2022

W ostatnim wpisie blogowym została przybliżona Państwu tematyka związana z odpowiedzialnością cywilną lekarza oraz zakładu leczniczego. Z powyższym zagadnieniem ściśle związana jest tematyka zgody pacjenta – z doświadczenia wiemy, iż najczęściej zarówno lekarze, jak i zakłady lecznicze, ponoszą odpowiedzialność cywilną z powodu braku odpowiednio wyrażonej przez pacjenta zgody.

Co do zasady pacjent wyraża zgodę na udzielanie świadczeń zdrowotnych osobiście. Art. 32 ust. 1 Ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty stanowi bowiem, iż lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta.

Powyższe potwierdza również art. 15 Kodeksu Etyki Lekarskiej, w którym wyraźnie zaznaczone jest, iż postępowanie diagnostyczne, lecznicze i zapobiegawcze wymaga zgody pacjenta.

W prawie przewidziane są jednak wyjątki od powyższej zasady, w których określone jest w jakich przypadkach to osoba trzecia wyraża zgodę na udzielenie świadczeń zdrowotnych w imieniu pacjenta. Powyższe wyjątki noszą nazwę zgody zastępczej, której został poświęcony inny wpis blogowy. W niniejszym wpisie skupimy się jednak na „tradycyjnej” zgodzie pacjenta, formalnie nazywanej zgodą wyłączną.

Warunki ważności zgody pacjenta

Aby zgoda pacjenta została uznana za ważną i wiążącą oraz zgodną z przepisami prawa, musi spełniać poniższe warunki:

1. zgoda pacjenta musi zostać wyrażona w przewidzianej prawem formie,
2. zgoda pacjenta musi być wynikiem swobodnej, a nie przymuszonej woli pacjenta, a dodatkowo musi być świadoma,
3. pacjent musi być uprawiony do jej udzielenia, a czynność stanowiąca przedmiot zgody nie może sprzeciwiać się przepisom prawa.

Forma wyrażenia zgody

Odnosząc się do punktu pierwszego – czyli formy wyrażenia zgody przez pacjenta, należy pamiętać, iż przepisy prawa nie ograniczają formy wyrażenia oświadczenia woli jedynie do formy pisemnej. Zgoda pacjenta zatem może zostać wyrażona zarówno w formie pisemnej, ale także ustnie lub przez każde jego zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się świadczeniu lekarskiemu proponowanemu przez lekarza.

Ostatnia forma wyrażenia zgody (wynikająca z art. 32 ust. 7 Ustawy o zawodzie lekarza) oczywiście budzi największe wątpliwości wśród medyków – jak bowiem ocenić, czy dane zachowanie stanowi wolę poddania się świadczeniu lekarskiemu?

Podpowiedź znajduje się w samym ww. przepisie prawa – zachowanie pacjenta nie może budzić wątpliwości co do tego, że chce się poddać świadczeniu lekarskiemu. Jeżeli zatem lekarz poweźmie jakąkolwiek subiektywną wątpliwość co do ww. faktu, to należy uznać, iż taka zgoda nie została wyrażona.

Świadoma zgoda a obowiązek informacyjny

Zgoda pacjenta musi być również świadoma, a także wynikać z nieprzymuszonej woli pacjenta. Świadomość zgody pacjenta jest ściśle powiązana ze spełnieniem warunku udzielenia przez lekarza pełnej informacji o planowanym świadczeniu zdrowotnym w stosunku do pacjenta.

Zgoda pacjenta dotyczy konkretnego zabiegu medycznego i nie może mieć charakteru blankietowego, ani ogólnego. Art. 31 ust. 1 Ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty stanowi, iż lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. Ze względu na obszerność tego zagadnienia, zostanie mu poświęcony odrębny wpis na blogu.

W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, iż zaniechanie przez lekarza obowiązku informowania pacjenta pozbawia go możliwości wyboru i współdecydowania o sposobie leczenia, przez co standardowe wyrażenie zgody na wykonanie zabiegu nie ma charakteru zgody uświadomionej i lekarz w razie pociągnięcia go do odpowiedzialności nie może się na nią skutecznie powołać (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 lutego 2010 r., I ACa 51/10).

Zdolność do wyrażenia zgody

Przesłanka uprawnienia udzielenia zgody przez pacjenta opiera się głównie na przekonaniu, iż osobą wyłącznie uprawnioną do udzielenia takiej zgody jest sam pacjent (oprócz wyjątków w postaci zgody zastępczej), który ukończył 18. rok życia i jest zdolny do świadomego i samodzielnego podejmowania decyzji.

Sytuacjami, w których pacjent nie jest zdolny do podjęcia takiej decyzji są przykładowo sytuacje, w których pacjent odczuwa silny ból i nie jest w stanie racjonalnie myśleć lub jest nietrzeźwy albo pod wpływem środków odurzających.

Aby uznać, iż zgoda pacjenta została udzielona prawidłowo, powyższe warunki zgody muszą być spełnione łącznie.

Ciężar dowodu – kto musi udowodnić zgodę?

Co ważne, to na lekarzu (lub zakładzie leczniczym) udzielającym świadczenia medycznego spoczywa obowiązek udowodnienia, że zgoda pacjenta została udzielona zgodnie z przepisami, co zostało potwierdzone w wyroku Sądu Najwyższego (sygn. akt: II CK 303/04). Sąd Najwyższy pokreślił, iż to podmiot, który wykonywał świadczenie medyczne musi udowodnić uzyskanie zgody pacjenta.

Kończąc już niniejszy wpis dotyczący aspektów zgody pacjenta pomyślałam, że świetną klamrą tematyczną będzie cytat Lorda Goff, który wypowiedział się w angielskiej Izbie Lordów w sprawie F.V. West Berkshire Health Authority (1989):

Mamy nadzieję, iż dzisiejsza lektura pozwoliła Państwu zwrócić uwagę na fakt, jak bardzo istotną rolę w udzielaniu świadczeń medycznych odgrywa zgoda pacjenta. Zdajemy sobie sprawę, iż zagadnienie nie jest wyczerpane, dlatego też kolejne wpisy na blogu będą ściśle związane z tym tematem – poruszymy m.in. temat zgody zastępczej, obowiązku informacyjnego lekarza oraz przypadków działania bez zgody pacjenta.

Pozostańcie zatem w gotowości do czytania!