Waloryzacja wynagrodzenia wykonawcy w PZP – art. 439 i art. 436 [2026]

25 listopada 2022

Ostatnia aktualizacja: marzec 2026

Co to jest waloryzacja wynagrodzeń w zamówieniach publicznych? To mechanizm prawny umożliwiający dostosowanie wynagrodzenia wykonawcy do zmian gospodarczych zachodzących w trakcie realizacji kontraktu. Jej podstawę stanowi art. 358¹ § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w razie zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania wierzyciel powinien otrzymać równowartość ekonomiczną wierzytelności z chwili jej powstania. Prawo zamówień publicznych nadaje temu mechanizmowi konkretną, obligatoryjną postać.

Temat waloryzacji PZP pozostaje szczególnie aktualny w 2026 roku. Mimo że szczytowy poziom inflacji w Polsce przypadł na lata 2022–2023, jej skumulowane skutki — wzrost kosztów materiałów budowlanych, energii, robocizny oraz kolejne podwyżki minimalnego wynagrodzenia — są nadal odczuwalne w kontraktach długoterminowych. Obsługa prawna przedsiębiorców realizujących wielomiesięczne zamówienia publiczne wymaga bieżącej znajomości zarówno przepisów, jak i aktualnego orzecznictwa KIO.

Regulacje dotyczące waloryzacji wynagrodzenia PZP koncentrują się wokół dwóch przepisów ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1320 z późn. zm.; dalej: „p.z.p."): art. 436 pkt 4 lit. b) — dotyczącego zmian wynagrodzenia wynikających ze zmian przepisów prawa — oraz art. 439 — regulującego klauzule waloryzacyjne odnoszące się do zmian cen materiałów i kosztów rynkowych. Oba przepisy są obowiązkowe w umowach długoterminowych: art. 436 pkt 4 — w umowach zawartych na okres dłuższy niż 12 miesięcy, a art. 439 — na okres dłuższy niż 6 miesięcy. Artykuł omawia kompleksowo obie regulacje — w tym waloryzację umów PZP — z uwzględnieniem stanu prawnego i orzecznictwa na marzec 2026 roku.

Zmiana przepisów prawa a koszty wykonania zamówienia

Zgodnie z art. 436 pkt 4) lit. b) p.z.p. w przypadku umów zawieranych na okres dłuższy niż 12 miesięcy umowa powinna zawierać zasady wprowadzania zmian wysokości wynagrodzenia w przypadku zmiany:

• a) stawki podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego,
• b) wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę albo wysokości minimalnej stawki godzinowej, ustalonych na podstawie ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
• c) zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym lub ubezpieczeniu zdrowotnemu, lub wysokości stawki składki na ubezpieczenia społeczne, lub ubezpieczenie zdrowotne,
• d) zasad gromadzenia i wysokości wpłat do pracowniczych planów kapitałowych, o których mowa w ustawie z dnia 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych

– jeżeli zmiany te będą miały wpływ na koszty wykonania zamówienia przez wykonawcę.

W świetle art. 436 pkt 4 lit. b p.z.p. zasadniczym warunkiem dokonania waloryzacji wynagrodzenia wykonawcy jest wykazanie wpływu zmiany prawa na koszt wykonania zamówienia. Ciężar wykazania zwiększonych kosztów obciąża wykonawcę. Niezbędne jest zatem zawarcie w umowie postanowienia określającego obowiązek oraz sposób przedstawienia środków dowodowych, stanowiących podstawę dokonania niezbędnych obliczeń.

Zmiana wynagrodzenia PZP powinna być adekwatna, wynikająca wprost z zaistniałej zmiany przepisów prawa, a kwota, o jaką zmienione zostanie wynagrodzenie, nie powinna być ani niższa, ani wyższa niż to wynika ze zmiany przepisów prawa (por. wyrok KIO z dnia 9 marca 2015 r., sygn. akt KIO 346/15, wydany na gruncie poprzedniej ustawy PZP z 2004 r., którego teza zachowuje aktualność pod rządami obecnej ustawy).

Prawidłowe przygotowanie wniosku o waloryzację wymaga znajomości mechanizmów ustawowych i aktualnego orzecznictwa. Jeśli realizujesz zamówienie publiczne i rozważasz złożenie wniosku waloryzacyjnego — skontaktuj się z naszą kancelarią.

Art. 439 p.z.p. – postanowienia obligatoryjne

Ustawą z dnia 7 października 2022 r. o zmianie niektórych ustaw w celu uproszczenia procedur administracyjnych dla obywateli i przedsiębiorców zmieniono brzmienie przepisu z art. 439 ust. 1 oraz ust. 5 p.z.p. Obecnie, od dnia 10 listopada 2022 r., treść ww. przepisu kształtuje się następująco:

• Art. 439 ust. 1 p.z.p. – Umowa, której przedmiotem są roboty budowlane, dostawy lub usługi, zawarta na okres dłuższy niż 6 miesięcy, zawiera postanowienia dotyczące zasad wprowadzania zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy w przypadku zmiany ceny materiałów lub kosztów związanych z realizacją zamówienia.
• Art. 439 ust. 5 p.z.p. – Wykonawca, którego wynagrodzenie zostało zmienione zgodnie z ust. 1-3, zobowiązany jest do zmiany wynagrodzenia przysługującego podwykonawcy, z którym zawarł umowę, w zakresie odpowiadającym zmianom cen materiałów lub kosztów dotyczących zobowiązania podwykonawcy, jeżeli łącznie spełnione są następujące warunki: 1) przedmiotem umowy są roboty budowlane, dostawy lub usługi; 2) okres obowiązywania umowy przekracza 6 miesięcy.

Ustawodawca zmienił okres zawarcia umowy, a także dodał kolejny możliwy przedmiot umowy, o której mowa w ww. przepisie.

Podkreślić należy, iż na podstawie art. 439 ust. 5 p.z.p. nie mogą zostać zwaloryzowane umowy z podwykonawcami zawarte na czas krótszy niż 6 miesięcy, a także że wykonawca musi waloryzować wynagrodzenie podwykonawcy tylko wówczas, gdy jemu samemu zamawiający zwaloryzował wynagrodzenie w oparciu o przepisy art. 439 ust. 1-3 p.z.p.

Treść umowy a waloryzacja wynagrodzenia

P.z.p. nie zawiera żadnych wyjątków – oznacza to tyle, że we wszystkich umowach, których przedmiotem są roboty budowlane, dostawy lub usługi, zawartych na okres dłuższy niż 6 miesięcy musi zostać zawarte postanowienie umowne dot. zmiany wynagrodzenia wykonawcy opracowane w oparciu o art. 439 p.z.p.

Zgodnie z ust. 2 ww. artykułu – w umowie określa się:

1. Poziom zmiany ceny materiałów lub kosztów, o których mowa w ust. 1, uprawniający strony umowy do żądania zmiany wynagrodzenia oraz początkowy termin ustalenia zmiany wynagrodzenia;
2. Sposób ustalania zmiany wynagrodzenia: z użyciem odesłania do wskaźnika zmiany ceny materiałów lub kosztów, w szczególności wskaźnika ogłaszanego w komunikacie Prezesa GUS lub przez wskazanie innej podstawy;
3. Sposób określenia wpływu zmiany ceny materiałów lub kosztów na koszt wykonania zamówienia oraz określenie okresów, w których może następować zmiana wynagrodzenia wykonawcy;
4. Maksymalną wartość zmiany wynagrodzenia, jaką dopuszcza zamawiający w efekcie zastosowania postanowień o zasadach wprowadzania zmian wysokości wynagrodzenia.

Zgodnie z art. 439 ust. 3 oraz ust. 4 – jeżeli umowa została zawarta po upływie 180 dni od dnia upływu terminu składania ofert, początkowym terminem ustalenia zmiany wynagrodzenia jest dzień otwarcia ofert, chyba że zamawiający określi termin wcześniejszy. Natomiast przez zmianę ceny materiałów lub kosztów rozumie się wzrost odpowiednio cen, lub kosztów, jak i ich obniżenie, względem ceny lub kosztu przyjętych w celu ustalenia wynagrodzenia wykonawcy zawartego w ofercie.

Z powyższego wynika, iż waloryzacja wynagrodzenia polegać może zarówno na jego podwyższeniu, jak i obniżeniu, a także sposób zmiany wynagrodzenia obrany przez zamawiającego.

Źródła danych do waloryzacji (GUS, BISTYP)

Niezależnie od wyboru wskaźnika bądź cen, w każdym przypadku powinniśmy się kierować przy tym źródłem obiektywnym, niepozostawiającym wątpliwości, łatwo dostępnym i weryfikowalnym. W praktyce zamawiający najczęściej korzystają ze wskaźników publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny (GUS) oraz cenników branżowych — takich jak bazy BISTYP, Secocenbud czy INFOCENBUD. Wybór źródła powinien odpowiadać specyfice zamówienia.

Zamawiający dysponuje szeroką swobodą przy konstruowaniu klauzuli waloryzacyjnej — może oprzeć ją na wskaźnikach GUS, na wykazie konkretnych materiałów lub kosztów, bądź na innej obiektywnej podstawie. Jak wskazano w Uzasadnieniu rządowego projektu ustawy – Prawo zamówień publicznych (druk sejmowy nr 3624), celem przepisu jest zapewnienie elastyczności pozwalającej dostosować mechanizm waloryzacji do realiów danego kontraktu, przy jednoczesnym zachowaniu przejrzystości i weryfikowalności przyjętych kryteriów.

Praktyczne aspekty waloryzacji – wskaźniki i obliczenia

Wskaźniki GUS stosowane przy waloryzacji

Ustawa p.z.p. wskazuje, że podstawą mechanizmu waloryzacyjnego może być wskaźnik ogłaszany w komunikacie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. W praktyce zamawiający najczęściej sięgają po dwa rodzaje wskaźników: wskaźnik cen produkcji budowlano-montażowej (publikowany kwartalnie) — właściwy dla zamówień na roboty budowlane — oraz wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI), stosowany przy zamówieniach usługowych i dostawach. Wybór wskaźnika powinien odpowiadać specyfice zamówienia i strukturze kosztów wykonawcy.

Zamawiający może również zastosować metodę wykazu rodzajów materiałów lub kosztów — zamiast odesłania do wskaźnika GUS, w umowie określa się konkretne pozycje kosztowe (np. stal, beton, paliwo, energia), których zmiana ceny uruchamia procedurę waloryzacyjną. To podejście jest bardziej precyzyjne, jednak wymaga starannego zdefiniowania katalogu materiałów już na etapie konstruowania dokumentów zamówienia.

Mechanizm i schemat waloryzacji w praktyce

Typowy mechanizm waloryzacji oparty o wskaźnik GUS — swoistego rodzaju wzór waloryzacji z art. 439 PZP — działa według następującego schematu: strona wnioskująca o zmianę wynagrodzenia wskazuje wskaźnik z okresu bazowego (najczęściej miesiąc/kwartał złożenia oferty lub zawarcia umowy) oraz wskaźnik z okresu waloryzacji. Różnica między wskaźnikami, odniesiona do wynagrodzenia lub jego części podlegającej waloryzacji, wyznacza kwotę korekty — w granicach maksymalnego limitu określonego w umowie.

Kluczowe jest precyzyjne zdefiniowanie w umowie: (1) okresu bazowego, od którego mierzona jest zmiana cen; (2) częstotliwości waloryzacji — p.z.p. nie narzuca konkretnych przedziałów, jednak KIO wskazywała, że waloryzacja nie powinna być możliwa rzadziej niż raz na 6 miesięcy, jeśli kontrakt trwa dłużej niż rok; (3) zakresu wynagrodzenia podlegającego waloryzacji — czy dotyczy pełnego wynagrodzenia, czy tylko jego części zmiennej.

Najczęstsze błędy zamawiających przy konstruowaniu klauzul

Praktyka i orzecznictwo KIO wskazują na kilka powtarzających się błędów. Po pierwsze — zbyt niski limit maksymalnej zmiany wynagrodzenia, który w realiach rynkowych czyni klauzulę pozorną. Po drugie — wyłączanie klauzuli waloryzacyjnej z umowy pod pretekstem trudności w wyodrębnieniu kosztów materiałowych; KIO jednoznacznie uznała takie postępowanie za sprzeczne z art. 439 p.z.p. Po trzecie — stosowanie limitu waloryzacji łącznie do zmian in plus i in minus, co asymetrycznie ogranicza prawa wykonawcy przy wzrostach cen. Po czwarte — konstruowanie klauzuli w sposób nakładający na wykonawcę nadmierny ciężar dowodowy.

W kwestii limitu maksymalnego (art. 439 ust. 2 pkt 4 p.z.p.) — ustawa nie narzuca konkretnej wartości procentowej. W praktyce rynkowej spotykane są limity od 5% do 20% pierwotnej wartości kontraktu. Zbyt niski limit (np. 1–2%) był wielokrotnie kwestionowany przez KIO jako sprzeczny z celem przepisu.

Waloryzacja PZP – najważniejsze kierunki orzecznictwa KIO

Od czasu wprowadzenia do p.z.p. obowiązku stosowania klauzul waloryzacyjnych Krajowa Izba Odwoławcza wydała kilkaset orzeczeń dotyczących art. 439 PZP. Poniżej przedstawiamy najważniejsze kierunki interpretacyjne ukształtowane przez KIO.

Cel przepisu i realna waloryzacja

KIO konsekwentnie podkreśla, że istotą art. 439 p.z.p. jest zobowiązanie zamawiających do wprowadzenia realnej — a nie pozornej — waloryzacji wynagrodzeń wykonawców. Klauzula waloryzacyjna ma służyć utrzymaniu efektywnej i sprawiedliwej równowagi ekonomicznej stron kontraktu. W wyroku z dnia 28 listopada 2023 r. (sygn. akt KIO 3389/23), dotyczącym budowy Polskiej Stacji Antarktycznej, Izba potwierdziła, że postanowienia umowy nie mogą być formułowane w sposób obchodzący przepis art. 439 p.z.p. — jego stosowanie jest obowiązkowe i nie podlega wyłączeniu decyzją zamawiającego.

Klauzule, które w realiach rynkowych nie spełniają swojej funkcji wyrównawczej — np. z uwagi na zbyt niski limit, zbyt wysoki próg uruchomienia lub nadmiernie zawężony zakres kosztów — KIO kwalifikuje jako wadliwe i sprzeczne z ratio legis przepisu.

Limit waloryzacji a równowaga ekonomiczna stron

Zagadnienie maksymalnego limitu waloryzacji (art. 439 ust. 2 pkt 4 p.z.p.) było przedmiotem licznych sporów. KIO ugruntowała stanowisko, że przepis pozostawia ustalenie limitu decyzji zamawiającego — ustawa nie nakłada obowiązku pełnej (100%) rekompensaty zmian cen. Jednakże limit ustalony na poziomie rażąco niskim (np. 1–2%) był przez KIO kwestionowany jako naruszający zasadę proporcjonalności i efektywności (art. 16 i 17 p.z.p.).

W orzecznictwie odnotowano przypadki, w których KIO nakazywała zamawiającemu podwyższenie górnego limitu waloryzacji, uznając dotychczasowy (np. 5%) za rażąco niski i nieadekwatny do realiów rynkowych danego zamówienia. Granicą swobody zamawiającego jest wymóg zachowania ekwiwalentności świadczeń stron — klauzula musi realnie kompensować zmiany kosztów, a nie jedynie formalnie spełniać wymóg ustawowy.

Wyłączenie klauzuli jako naruszenie ustawy

KIO jednoznacznie rozstrzygnęła, że zamawiający nie może wyłączyć stosowania art. 439 p.z.p. argumentując niemożnością precyzyjnego wyodrębnienia kosztów. Obowiązek zawarcia klauzuli waloryzacyjnej ma charakter bezwzględny — brak postanowień wymaganych art. 439 p.z.p. w umowie zawartej na okres dłuższy niż 6 miesięcy stanowi naruszenie przepisów ustawy.

KIO rozróżnia limit waloryzacji z art. 439 p.z.p. (zmiany cen rynkowych) od zmian wynagrodzenia z art. 436 pkt 4 lit. b) p.z.p. (zmiany przepisów prawa). Oba mechanizmy działają niezależnie — limit przewidziany dla waloryzacji rynkowej nie obejmuje podwyżek wynikających ze zmiany prawa, i odwrotnie.

Waloryzacja wynagrodzenia w PZP – stan prawny na marzec 2026 roku

Aktualny tekst jednolity p.z.p. i nowelizacje

Aktualny tekst jednolity ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych opublikowany został dnia 30 sierpnia 2024 r. pod pozycją Dz.U. z 2024 r. poz. 1320. Poza oficjalnym tekstem jednolitym w życie weszły kolejne nowelizacje — m.in. ustawa z dnia 9 lipca 2025 r. (wejście w życie: 9 września 2025 r.) oraz zmiany obowiązujące od 1 stycznia 2026 r. (podniesienie progu zamówień krajowych do 170 000 zł). Przy powoływaniu się na treść ustawy należy korzystać z wersji uwzględniającej wszystkie nowelizacje, dostępnej m.in. w serwisie Urzędu Zamówień Publicznych.

Przepisy art. 439 i art. 436 p.z.p. w zakresie regulacji waloryzacyjnych pozostają stabilne od czasu nowelizacji z dnia 10 listopada 2022 r. Nowelizacje z lat 2023–2025 nie zmieniły ich treści. Wykonawcy i zamawiający mogą zatem stosować dotychczas ukształtowane wzorce klauzul, z uwzględnieniem aktualnych danych wskaźnikowych i wymagań płacowych.

Minimalne wynagrodzenie za pracę w 2026 roku a klauzule z art. 436 p.z.p.

Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 września 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1242), od dnia 1 stycznia 2026 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4 806 zł brutto miesięcznie, a minimalna stawka godzinowa — 31,40 zł brutto. W stosunku do roku 2025 oznacza to wzrost o 140 zł (ok. 3%). W 2026 roku obowiązuje jedna stawka przez cały rok.

Wzrost minimalnego wynagrodzenia ma bezpośredni wpływ na klauzule z art. 436 pkt 4 lit. b) p.z.p. Wykonawcy świadczący usługi pracochłonne (ochrona, sprzątanie, usługi IT, catering) powinni niezwłocznie zweryfikować, czy zmiana od 1 stycznia 2026 r. wpływa na koszty realizacji zamówień zawartych przed tą datą i — jeśli tak — złożyć wniosek o zmianę wynagrodzenia. Całkowity koszt zatrudnienia pracownika na minimalnym wynagrodzeniu wzrósł do ok. 5 790 zł miesięcznie (wynagrodzenie brutto 4 806 zł powiększone o składki ZUS finansowane przez pracodawcę: emerytalne, rentowe, wypadkowe, FP i FGŚP).

Stanowisko UZP i rekomendacje Prokuratorii Generalnej

Urząd Zamówień Publicznych opublikował e-komentarz do ustawy p.z.p., dostępny bezpłatnie na stronie UZP, zawierający wykładnię art. 439 i art. 436. UZP konsekwentnie podkreśla, że zamawiający mają obowiązek sformułować klauzule waloryzacyjne w sposób realny i adekwatny do specyfiki zamówienia. Prokuratoria Generalna RP opublikowała rekomendacje dotyczące waloryzacji wynagrodzenia wykonawcy, wskazując na dobre praktyki — w tym zalecenie, aby limit waloryzacji uwzględniał długość kontraktu i branżowe wskaźniki zmian cen.